MƏQALƏLƏR

Kamil Xanlarov haqqında incəsənət tarixçiləri və tənqidçilərinin məqalələri

ONUN RƏNGLƏR DÜNYASI

Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin formalaşması və inkişafı, eləcə də milli peşəkar rəssam kadrların yetişdirilməsi istiqamətində Xalq rəssamı Kamil Xanlarovun xüsusi xidmətləri olmuşdur. Bu il onun 110 illik yubileyi tamam olur.

Kamil Əliabbas oğlu Xanlarov 1915-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya göz açıb. Erkən yaşlarından incəsənətə maraq göstərən rəssam 1931-1935-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda bu sənətin sirlərinə yiyələnib. O zaman İkinci Dünya müharibəsinin başlanması rəssamın ali təhsil almaq imkanlarını məhdudlaşdırıb. Lakin buna baxmayaraq, rəssam gərgin müşahidələri və fəal yaradıcılıq axtarışları ilə özünün yaradıcılıq qabiliyyətini və rəssamlıq məharətini artırmağa çalışıb. Bunu rəssamın yaradıcılıq nümunələrinə nəzər yetirməklə asanlıqla müşahidə etmək olar.

K.Xanlarov 1939-cu ildə Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilmişdir. Sənətkarın çoxşaxəli yaradıcılıq və pedaqoji fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilmiş və o, Əməkdar rəssam (1964), Xalq rəssamı (1992) fəxri adlarına layiq görülmüşdür. Onun yaratmış olduğu əsərlər respublikamızın bir sıra muzey, qalereya və şəxsi kolleksiyalarında saxlanılır. Dəfələrlə Bakı şəhərində rəssamın əsərlərindən ibarət fərdi sərgiləri təşkil olunmuşdur (1961, 1966, 1985, 1995, 2010-cu illər). K.Xanlarov həmçinin uzun müddət Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda pedaqoji fəaliyyət göstərmiş (1938-1985) və şövqlə gənc rəssamlara sənətin incəliklərinə yiyələnmək vərdişlərini aşılamışdır.

Kamil Xanlarov dəzgah rəngkarlığının müxtəlif janrlarında və eləcə də teatr dekorasiya rəssamlığı sahəsində yaddaqalan yaradıcılıq fəaliyyəti göstərmişdir. Rəssam öz yaradıcılığında klassik Azərbaycan miniatür rəngkarlığı ənənələrindən yüksək məharətlə bəhrələnmişdir.

K.Xanlarovun yaradıcılıq dünyasına nəzər yetirmiş olsaq, onun daha çox mənzərə janrında yaradılmış, diqqəti cəlb edən, lirik-emosional, kolorit ustalığı və mövzunun bədii şərhi baxımından ustalıqla həll edilmiş mənzərə lövhələrini müşahidə edə bilərik. Bu faktı rəssamın digər janrlarda yaratdığı əsərlərinin bədii dəyərini kölgədə qoymaq üçün yox, əksinə, mənzərə janrında işlənilmiş lövhələrin əhəmiyyətini qabartmaq məqsədi ilə qeyd edirik. Onun mənzərə janrına xüsusi sevgisinin olması rəssamın doğma Azərbaycana olan məhəbbətindən qaynaqlanırdı. Sənətkar Azərbaycanın bütün guşələrini qarış-qarış gəzmiş, Abşeron, Naxçıvan, Ordubad, Culfa, Şərur, Qarabağ, Şuşa, Zaqatala, Lənkəran, Astara və başqa bölgələrdə yaradıcılıq ezamiyyətlərində olmuş və füsunkar təbiət lövhələrini yaradıcı həssas rəssam təxəyyülü ilə kətana köçürmüşdür. Bu əsərlərə “Zaqatala dağları” (1946), “Astara” (1955), “Talış dağları” (1956), “Şuşanın ətrafı” (1957), “Şuşa” (1964), “Bilgəhdə axşam” (1964), “Araz sahilində” (1965), “Şərur vadisi” (1968), “Cənub sərhədində” (1972), “Murovdağın görünüşü” (1972), “Culfa. Araz sahilində” (1973), “Mənzərə. Şuşa” (1983), “Ceyranbatan gölü” (1987), “Ordubadda qış”, “İlanlı dağ” və digər əsərlərini qeyd etmək olar.

Rəssamın yaradıcılıq nümunələri arasında onun Şuşaya həsr edilmiş mənzərələri daha çox diqqəti cəlb edir. Bu, rəssamın Cıdır düzünün gözəlliklərini əsl ustalıqla və yüksək məhəbbətlə kətana köçürməsi ilə bağlıdır. Eyni zamanda rəssamın vətənə məhəbbət duyğularının ifadəsindən yaranmış belə əsərlərin müasir gənc rəssamlarımıza bir nümunə kimi görünməsini arzu edərdik. Bu yerdə həmçinin bir çox rəssamımızın Şuşaya yaradıcılıq ezamiyyətlərinə getməsi və bu bölgəyə bağlılığını vurğulamaq yerinə düşərdi.

K.Xanlarovun mənzərələrinin yüksək bədii emosionallığı ilə yanaşı, həm də bu lövhələrdən həzin, intizar əhvali-ruhiyyəli melodiyalar “səslənir”. Bu fikrimizi rəssamın bilərəkdən seçmiş olduğu obyektini - Şərur vadisini, Araz sahilini, sahildə yerləşən dağları və sairəni tutqun və nisgilli biçimdə təsvir etməsi ilə izah edə bilərik. Rəssam “Araz sahilində” (1965), “Şərur vadisi” (1968), “Cənub sərhədində” (1972), “Culfa. Araz sahilində” (1973) adlı əsərlərində bir növ öz vətəndaşlıq mövqeyini gizli mətləblərlə ifadə etməyə çalışmış və fikrimizcə, məqsədinə uğurla nail ola bilmişdir.

Rəssamın “İlanlı dağ“ mənzərəsində Nuhun diyarı Naxçıvanda yerləşən, adını dünya tufanı nəticəsində peyğəmbərin gəmisi toxunduğu zaman “İnan ki, dağdır“ ifadəsindən aldığı və zamanımızda İlanlıdağ kimi tələffüz olunan əfsanəvi dağın ecazkar görüntüsünü yaddaqalan biçimdə təsvir etmişdir. “Ordubadda qış“ əsəri rəssamın yaradıcılığında yeganə qış mənzərəsi təsvir edilmiş tablosudur. Dağlar fonunda Ordubad evlərinin qarşısında dolanbac qarlı yolda milli geyimli iki qadın təsviri romantik qış mənzərəsinin füsunkarlığını artıran cəhətlərdəndir. “Ordubad dağları“ adlı əsər də rəssamın diqqəti cəlb edən sənət nümunələrindəndir.

K.Xanlarovun süjetli tablolarında da lirik duyğular oyadan təbiət lövhələrinə rast gələ bilərik. Əsasən səadəti, əmək romantikasını əxz edən bu cür tabloların əsas mayasını ülvi humanist duyğular təşkil edir. Belə tablolara nümunə kimi, “Sahədə“ (1963), “Ailə“ (1965), “Azərbaycan tarlalarında“ (1967), “İşdən sonra“, “Bulaq başında“ və başqalarını qeyd etmək olar.

Görkəmli rəssam həmçinin portret janrında bir çox tablo yaratmışdır. Belə əsərlərdən “Balaca Dilarə“ (1951), “Dilarə“ (1953), “Qoca“ (1954), “Şəkili xalq sənətkarı Məmmədəli“, “Rövşanənin portreti“, “Səttar Bəhlulzadənin portreti“ (etüd), “Hacı Zeynalabdin Tağıyevin portreti“, “Ənvər Paşanın portreti“ və başqalarının adlarını çəkmək olar. Rəssamın portretləri içərisində daha çox diqqəti cəlb edən Hacı Zeynalabdin Tağıyevin və Ənvər Paşanın portret əsərləridir. Rəssamın tarixi şəxsiyyətlərin portretlərini yaratmaq təşəbbüsü təqdirəlayiqdir. XX əsrin əvvəllərində erməni daşnaklarından müdafiə olunmaq üçün Azərbaycan xalqının imdadına gəlmiş Ənvər Paşanın portret cizgilərini zəngin boyalarla əbədiləşdirmiş rəssam sonda maraqlı əsərin yaradılmasına müvəffəq olmuşdur. Sadalanan bədii kamillik xüsusiyyətlərini Hacı Zeynalabdin Tağıyevin portretinə də şamil etmək olar.

“Şərq natürmortu“ əsərinin rəssamın yaradıcılığında xüsusi bir çəkiyə malik olduğunu vurğulasaq, yəqin ki, yanılmarıq. Natürmort həm bədii, həm də texniki işlənilmə baxımından çox ustalıqla icra edilib. Kompozisiyada milli parça fonunda xalqımızın milli məişət əşyaları təsvir olunub. Əsərin kompozisiyası uğurla tapılıb və kolorit həlli olduqca mükəmməl işlənilib. Sarı, qırmızı, firuzəyi və göy rəng keçidləri əsərin baxımlılığını artırıb.

K.Xanlarov 1961-ci ildə Çexoslovakiyada ezamiyyətdə olmuş və orada yaradıcılıq imkanlarını genişləndirərək, vətənə məna və məzmun dolğunluğu ilə seçilən maraqlı əsərlərlə qayıtmışdır. Bu səfər rəssamın yaradıcılığında yeni bir uğurlu istiqamətin açılması ilə nəticələnmişdir. Çexoslovakiyaya həsr edilmiş tablolarına “Praqada küçə“, “Karlovı Varıda meydan“, “Qızıl küçə“, “Praqada qüllə“, “Yan Qusun abidəsi“ və digər əsərlərini qeyd etmək olar. Bu əsərlər həm mövzunun şərhi, həm kolorit həlli, həm də professional texniki işlənilmə xüsusiyyətləri ilə diqqəti cəlb edir.

Rəssam həmçinin “Kəndlilər“ (1937) filmində kişi geyimlərinin eskizlərini vermiş, “Fətəli xan“ (1945) filminin geyim üzrə rəssamı olmuş və Abdulla Şaiqin “Nüşabə“ (1947) pyesinin bədii tərtibatını hazırlamışdır.

Öz ömür payını Azərbaycan incəsənətinin tərənnümünə və inkişafına sərf etmiş, ilhamlı tablolar müəllifi, sənət şöhrətinin zirvələrinə ucalmış bir çox rəssamın müəllimi olmuş Xalq rəssamı Kamil Xanlarov kimi sənətkarlar Azərbaycan incəsənət tarixində həmişə hörmətlə yad ediləcəkdir.

Əsəd Quliyev
Rəssamlar İttifaqının üzvü, sənətşünas

Mənbələr

BÖYÜK USTADIN İSTEDADI

Müasir Azərbaycan incəsənətinin formalaşması və çiçəklənməsi, inkişafın müxtəlif mərhələlərini əks etdirən çoxsaylı nəsillərin rəssamlarının yaradıcılıq potensialı ilə sıx bağlıdır. Buna görə də, belə geniş diapazonlu bir rəssamdan — rəssamlıq patriarxı Kamil Xanlarovdan danışarkən onun Azərbaycan təsviri sənət xəzinəsinə verdiyi böyük töhfəni yüksək qiymətləndirmək çətindir.

O, öz torpağı və insanları haqqında böyük məhəbbətlə danışan, tanınan üsluba, fərqli tərzə və emosional zəngin rəng palitrasına sahib yüksək peşəkar və orijinal rəssam idi.

Kamil Xanlarovun məhsuldar sənət yolu onun çoxsaylı əsərləri və bir neçə fərdi sərgiləri ilə aydın şəkildə əks olunub. Onun tabloları həm respublikamızın muzeylərində, həm də xaricdə qorunur. Ən yaxşı əsərləri incəsənət tarixi, kataloqlar və jurnallarda reproduksiya olunmuş və Azərbaycan milli incəsənətini layiqincə təmsil edir.

Kamil Xanlarovun sənəti realizm və xoşməramlılıq ruhu ilə seçilir və milli köklərin unikal xüsusiyyətlərindən — klassik Azərbaycan miniatür təsviri ənənəsindən qaynaqlanır. Onun ən yaxşı əsərləri sənətkarlıq yetkinliyi, rəng harmoniyası və vətəninin gözəlliyinə dərin, hərtərəfli sevgi ilə seçilir.

1932-ci ildə Bakı Rəssamlıq Məktəbinin tələbəsi olarkən ilk əsəri “Kənddə Görüş”ü sərgiləmişdir. Gənc rəssamın debütü uğurlu olmuş və nəzərdən qaçmamışdır. Kənd mövzusuna böyük diqqət yetirilmiş kiçik tablo — gələcək yaradıcılığının müəyyənləşdirici və üstün mövzusu olacaq — inqilab sonrası Azərbaycan kəndlərində yeni həyatın "budaqlarını" və kəndlilərin coşqusunu dürüst şəkildə təsvir edirdi.

Məzun olduqdan sonra o, diplom işi “Köçərilər”i çəkmiş və bu əsər onun gələcək yaradıcılıq yolunu müəyyənləşdirmişdir. Rəsm onun əzmkarlığını, çalışqanlığını və sevdiyi sənətin əsaslarını mənimsəməyə olan arzusunu əks etdirirdi. Tablonun canlılığı, fiqurların təbii görünüşü və plein air spontaneliyi unudulmaz olmuşdur.

Müharibədən əvvəlki illərdə Xanlarov tez-tez tarixi və inqilabi mövzulara müraciət etmişdir. Yalnız “Gəncədə Kollektiv Fermada Bazar” janr rəsmi sadəliyi və səmimiliyi ilə seçilir. Eyni dövrdə “Tovuzda Kəndli Üsyanı” əsərini də çəkmişdir. Hər iki əsər təbiətlə sıx bağlıdır — dəqiq seçilmiş personajlar, rəng və sərbəst rəsm tərzi ilə. “Tovuzda Kəndli Üsyanı” onun aydın realizmi və təsvir olunan hadisəni anlama bacarığını göstərir. Üsyana hazır kəndli fiqurları canlı və dolğun qanlıdır. Gənc rəssamın iti gözü gərginliyi və dinamikanı böyük dəqiqliklə tutur.

Onun çoxşaxəliliyi həm də “Kəndlilər” (1937) və “Fətəli Xan” (1945) filmlərində prodüser-rəssam kimi, eləcə də Abdullah Şaiqin “Nüşabə” (1947) dramının səhnə tərtibatında göstərilən işlərilə təsdiqlənir.

1939-cu ildə Azərbaycan Rəssamlarının I Qurultayında Kamil Xanlarov Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuşdur.

Müharibə illərində (1941–1945) o, tarixi əsərlər və portretlər çəkmişdir ki, bu əsərlər 1940-cı ildə böyük şair və filosof Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyi münasibətilə açılmış Azərbaycan Ədəbiyyatı Nizami Muzeyinin daimi sərgisinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Onun məşhur əsərləri — “Məzdağın Edamından Öncə”, “Cavanşirin Dəstəsi”, “Sasanilərin Qovulması” və “Şirvanlı və Fələkinin Hüzurunda Şirvanşah Manuçəhrə Qəsidə Oxuyan Əbu Ullah” — onun sənətində mərhələlər və “sənət vizit kartları” olmuşdur. Bu əsərlər onun tarixi həqiqətə sadiqliyini, diqqətli kompozisiyasını, hazırlıq eskizlərini və final tabloda ustalığını göstərir.

Onun yaradıcılığında “Sultan Məhəmməd”, “Ağa Mirək”, “Qətran Təbrizi”, “Nizami Gəncəvi”, “Cavanşir”, “Nəsimi” və digər tanınmış orta əsr mədəniyyət xadimlərinin portretləri vardır.

Hətta 1940–1950-ci illərin erkən əsərlərində o, zəngin istedad və lirik qavrayışa malik, yetkin və fərqli rəsm tərzinə sahib rəssam kimi görünür.

Xanlarovun mənzərələri rəngcə dekorativ və kompozisiya baxımından möhtəşəmdir, kənd mövzusunda uzun yaradıcılıq araşdırmasının yekununu göstərir. Onun sənət prosesi təbiətin təqlidini rədd edir və həmişə monumental və təsviri ifadə axtarır. Belə əsərlərdir: “Zaqatala Dağları”, “Köpet Dağının Görünüşü”, “Payız Əkinləri”, “Abşeron” və başqaları — mavi, bənövşəyi və lilac tonlarda cəsarətli rəng kontrastlarına əsaslanır.

Karyerasında mühüm mərhələ 1960-cı illərin əvvəllərində Çexoslovakiyaya səfəri olmuşdur. Praqa seriyası — “Loren Körpüsü”, “Müqəddəs Ludmila Monastrı”, “Köhnə Şəhər Meydanı”, “Praqa Səhəri” və “Praqa” — plein air, təzə və emosional baxımdan ifadəlidir. Toncə nəzakətli olanlar: “Dağlarda Axşam”, “Tatralar Ətrafında”, “Praqa Mala Strana Qülləsi” və “Yan Hus Abidəsi”.

Xanlarovun uzun sənət yolunu izləyərkən 1960–1970-ci illərin sərhədində rəngin dekorativliyinin artması ilə xarakterizə olunan dönüş nöqtəsini hiss etmək olar — bu onun sonrakı yaradıcılıq işlərinin əsas xüsusiyyətidir. Bu dövrün ən yaxşı tablolarında zəngin kontrastlar və şən rənglər üstünlük təşkil edir — bəzən lokal, lakin həmişə harmonik və mənalıdır. O, həmişə ilham aldığı miniatür rəsm melodik səxavətinə xüsusi həvəs göstərmişdir. Bu dövrün əsərlərinə “Cənub Sərhədində”, “Norəşən Vadisi”, “İlanlı Dağ”, “Bilgəhdə Şəfəq” və “Köhnə Abşeron” daxildir. Rəngarəng “Şərq Natürmortu” da bu dövrə aiddir — burada mavi, qırmızı-sarı və firuzəyi tonlar harmonik şəkildə titrəyir.

Xanlarov həmçinin janr motivlərinə və plastik dilin ifadəliliyinə maraq göstərmişdir. “Ailə”, “Lənkəran Tərəvəzçiləri”, “Çay Yarpağı Yığanlar”, “Tikinti Sahəsində” və “Bərəkət Bayramı” kimi tablolar eyni mövzuları əks etdirir, lakin daha ümumiləşdirilmiş sənət dilinə malikdir — monumental, lakin lirik və şən.

Mənzərələrə diqqət etməsinə baxmayaraq, Xanlarov tez-tez tarixi mövzulara qayıdırdı. Məsələn, “Qafqazın ətəyində” triptiхi, “Fətəli Xan tərəfindən Rusiya elçisinin qəbul edilməsi” və “Məşədi Əzizbəklə kəndlilər arasında” əsərləri diqqət çəkir.

Emalatxanasında çoxsaylı əsərlər arasında həmişə boş ağ lövhə dururdu — gözəllik, sevinc və ümidi əbədi axtarışın simvolu. Kamil Xanlarovun bir çox fərdi sərgiləri onun xoş və nəcib yaradıcılığının yeni tərəflərini üzə çıxarmışdır. Onun əsərləri Avstriya, Macarıstan, Rumıniya, Almaniya, Misir, İraq, Kanada, Suriya, Norveç, Fransa, Finlandiya, Yaponiya, İran, Əfqanıstan, Türkiyə və Polşada sərgilənmişdir.

Ofeliya Mirzəzadə
İncəsənət Tarixi üzrə fəlsəfə doktoru (Ph.D.)

XANLAROVLAR — BAKI BƏYLƏRİ SÜLALƏSİ

Xanlarovlar Azərbaycanın qədim və tanınmış titul sahibi nəcib ailələrindən biridir — əyalət xanı statusu olmayan və idarəçilik rolu daşımayan, lakin əhəmiyyətli mülkiyyət və sərvətə malik olan bir xan ailəsi. XVIII əsrin əvvəllərində Xanlarovlar ailəsi 1747–1806-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş Bakı xanlarının sülaləsi ilə qohum olmuşdur. XIX əsrin ilk rübündə Şimali Azərbaycanın Rusiya İmperiyasına birləşdirilməsindən sonra ailə “Xanlarov” soyadı ilə qeydə alınmışdır. Bu, gerb daşıyan bir ailədir.

Bakı bəyləri Xanlarovlar ailəsinin gerbi Azərbaycan Tarix və Genealogiya Cəmiyyətində 004 nömrəsi ilə qeydiyyata alınmışdır.

Hanlarov Family Coat of Arms

Xanlarovlar Ailəsinin Gerbi

Gerbin təsviri:
“Qəfəs üç hissəyə bölünür: üfüqi və şaquli istiqamətdə, mərkəzdə isə kiçik bir qalxan yerləşir. Kiçik qalxanda yaşıl sahədə aşağıya doğru yönəlmiş qızılı qövslü iki xətli gümüş şərq qılıncı vardır. Kiçik qalxan qızılı bəylik tacı ilə bəzədilmişdir. Yuxarı mavi sahədə iki açıq qapısı olan gümüş qala divarı yerləşir. Sağ (heraldik olaraq sol) qara sahədə mavi dalğalı baza üzərində qızılı buğa başı və onun altında iki qızılı səmavi simvol göstərilmişdir. Sol qızılı sahədə qırmızı gözlü, dil və dırnaqları qara olan tək başlı qartal yerləşir; qartal qızılı qövslü gümüş şərq qılıncını tutur və xan tacı ilə bəzədilmişdir. Qalxanın üstündə qızılı bəylik tacı var, onun üzərindən üç oxşar şərq üslubunda lələk çıxır. Qalxanın yanları: sağ — mavi və gümüş, sol — yaşıl və gümüş. Qalxanın dəstəkçiləri qırmızı gözlü, dil və dırnaqları qızılı olan iki şirdir. Şüar: CUM VI ET FIDE (“Güclə və İmanla”) — yaşıl lent üzərində gümüş hərflərlə.”

Gerbin izahı:
İki xətli şərq qılıncı “X” hərfini əmələ gətirir və ailənin hərbi ruhunu göstərir, qılıncların aşağı istiqaməti isə sülhü, təmkinliyi və soyuqqanlılığı vurğulayır. Qəsr Baku qalasını və onun cüt qapılarını simvollaşdırır; qapıların üzərində şəhərin simvolları yerləşirdi. Bu qapılar həm də ölkənin şimal bölgələrinə, xüsusilə Xanlarovların torpaq, məskunlaşma və digər mülklərə sahib olduqları Quba əyalətinə gedən yolun başlanğıcını göstərirdi. Buğa başı Bakı xanları ilə qohumluğu bildirir və məhsuldarlıq, əməksevərlik və dözümü simvollaşdırır. Xan tacı ilə bəzədilmiş qartal aktiv həyat ideyasını, gücü, böyüklüyü və uzaqgörənliyi simvollaşdırır — möhkəm hakimiyyətə sadiqlik və öz maraqlarını müdafiə etməyə hazır olmaq mənasını verir. Buğa başının üzərindəki mavi dalğalı zolaq Xəzər dənizini simvollaşdırır. Xanlarovlar ailəsi İçərişəhərə gələn və Bakının şəhər kimi formalaşmağa başladığı dövrdə orada yerləşmiş üç ailədən biridir. Xanlarovlar bəylər ailəsinin kökləri isə sülalənin atası olan İskəndər bəyə gedib çıxır; o, 17-ci əsrin sonu – 18-ci əsrin əvvəllərində Bakıda yaşamışdır.

Prof. Çingiz Qacar
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü

Mənbələr